Dieta na nerki nie jest jedną listą produktów zakazanych. Powinna zależeć od stadium przewlekłej choroby nerek, wartości eGFR, wyników potasu i fosforu we krwi, masy ciała oraz tego, czy stosujesz dializy. Najczęściej trzeba ograniczyć nadmiar soli i żywność wysoko przetworzoną, ale profilaktyczne wykluczanie białka, warzyw lub owoców może zaszkodzić.
Jak ustala się dietę przy chorobie nerek?
Przewlekła choroba nerek (PChN) oznacza utrzymujące się przez co najmniej trzy miesiące nieprawidłowości budowy lub funkcji nerek. Dieta jest jednym z elementów leczenia, ale jej zakres zmienia się wraz z postępem choroby. Najważniejszym parametrem jest eGFR, czyli szacunkowy wskaźnik filtracji kłębuszkowej wyrażany w ml/min/1,73 m².
Sam wynik kreatyniny nie wystarcza do zaplanowania jadłospisu. Lekarz i dietetyk kliniczny biorą pod uwagę także stężenie potasu i fosforu, ciśnienie tętnicze, ilość oddawanego moczu, masę ciała, stan odżywienia, cukrzycę oraz przyjmowane leki. Szczególnie przy G4, G5 i dializoterapii nie należy wprowadzać dużych zmian bez konsultacji.
Jak stopień PChN zmienia zalecenia żywieniowe?
We wczesnych stadiach zwykle wystarcza urozmaicona dieta z ograniczeniem nadmiaru soli i żywności przetworzonej. Wraz ze spadkiem eGFR większego znaczenia nabiera ilość białka, fosforu, potasu i płynów. Nie oznacza to jednak, że każdy pacjent z PChN powinien stosować tak samo restrykcyjny jadłospis.
| Stadium | Białko | Potas i fosfor | Sód i płyny |
|---|---|---|---|
| G1–G2, eGFR 60–89 lub wyższe | Zwykle bez specjalnego ograniczania, około ogólnych zaleceń dla dorosłych | Nie ogranicza się rutynowo przy prawidłowych wynikach | Ograniczenie nadmiaru soli i produktów przetworzonych |
| G3, eGFR 30–59 | U części osób zaleca się około 0,6–0,8 g/kg masy ciała na dobę, pod kontrolą specjalisty | Kontrola wyników, a ograniczenia tylko przy wskazaniach | Zwykle potrzebne większe ograniczenie sodu, płyny zależnie od diurezy |
| G4, eGFR 15–29 | Indywidualne ustalenie podaży, z ochroną przed utratą mięśni | Częściej wymagają modyfikacji, ale na podstawie badań | Zakres ograniczeń ustala się z nefrologiem i dietetykiem |
| G5 bez dializ, eGFR poniżej 15 | Może być ograniczone, lecz zbyt restrykcyjna dieta grozi niedożywieniem | Potrzebna regularna kontrola laboratoryjna | Możliwe ograniczenie płynów przy skąpomoczu lub obrzękach |
| Hemodializa lub dializa otrzewnowa | Zapotrzebowanie zwykle wzrasta, często do około 1,0–1,2 g/kg przy hemodializie i 1,2–1,4 g/kg przy dializie otrzewnowej | Dobór zależy od wyników i rodzaju dializy | Ustala się je według diurezy, masy ciała i wyników |
Podane wartości są punktami wyjścia, a nie receptą dla każdego chorego. Po rozpoczęciu dializ sytuacja zmienia się zasadniczo, ponieważ podczas zabiegów mogą być tracone aminokwasy i białka. Dlatego dieta przed dializami i dieta w trakcie dializoterapii nie powinny być traktowane jako ten sam model żywienia.
Białko – ile jeść, żeby nie przeciążać nerek?
Produkty przemiany białka powstające w organizmie muszą zostać usunięte przez nerki. Przy obniżonym eGFR umiarkowane ograniczenie jego podaży może zmniejszyć obciążenie metaboliczne. Nie oznacza to jednak całkowitego odstawienia mięsa, ryb, jaj czy nabiału.
Zbyt mała ilość białka i energii prowadzi do utraty masy mięśniowej oraz niedożywienia białkowo-energetycznego. Organizm zaczyna wtedy rozkładać własne mięśnie, co także zwiększa ilość produktów przemiany materii. Dlatego jadłospis niskobiałkowy powinien nadal dostarczać wystarczającej energii.
Źródła białka wybieraj w porcjach dopasowanych do zaleceń:
- jaja, zwłaszcza białka jaj, jeśli ograniczenie fosforu jest potrzebne
- chude mięso, takie jak drób, cielęcina lub chuda wołowina
- chude ryby, na przykład dorsz, morszczuk lub mintaj
- jogurt naturalny, kefir, twaróg lub mozzarella w ilości ustalonej w jadłospisie
- produkty roślinne, w tym strączki, jeśli ich ilość jest zgodna z wynikami potasu i fosforu
Wędliny, kiełbasy, parówki i gotowe wyroby mięsne są gorszym wyborem nie tylko z powodu białka. Często zawierają dużo sodu oraz dodane fosforany.
Jak kontrolować sód, potas i fosfor?
Sód i sól
Nadmiar sodu sprzyja wzrostowi ciśnienia tętniczego, zatrzymywaniu wody i obrzękom. U większości osób z PChN korzystne jest ograniczenie sodu, często do mniej niż 2300 mg na dobę, czyli mniej niż około 5 g soli, ale konkretny cel może być inny.
Najwięcej sodu nie musi pochodzić z solniczki. Sprawdzaj przede wszystkim:
- wędliny, kiełbasy, konserwy i mięso peklowane
- pieczywo, gotowe dania i produkty instant
- słone przekąski, fast food i gotowe sosy
- kostki bulionowe, maggi i mieszanki przypraw z solą
- produkty wędzone oraz warzywa konserwowe i kiszone
Smak potraw można budować za pomocą koperku, bazylii, oregano, majeranku, czosnku, cebuli, pieprzu, soku z cytryny lub octu. Sól morska i himalajska nie są rozwiązaniem, ponieważ również dostarczają sodu.
Potas
Potas ogranicza się przede wszystkim wtedy, gdy jego stężenie we krwi jest podwyższone, występują czynniki ryzyka hiperkaliemii albo lekarz zaleci taką zmianę. Samo rozpoznanie PChN nie oznacza automatycznego zakazu jedzenia warzyw i owoców.
Przy prawidłowym poziomie potasu można zwykle korzystać z różnorodnych produktów, kontrolując porcje. Gdy potrzebne jest ograniczenie potasu, częściej wybiera się jabłka, gruszki, borówki, winogrona, ogórki, kapustę, sałatę, paprykę i cukinię. Ograniczenia mogą dotyczyć między innymi bananów, suszonych owoców, awokado, koncentratu pomidorowego, kakao, ziemniaków, pomidorów i roślin strączkowych.
Fosfor
W zaawansowanej PChN fosfor może gromadzić się w organizmie, dlatego jego ilość ustala się na podstawie wyników badań i gospodarki wapniowo-fosforanowej. Nie każdy naturalny produkt zawierający fosfor trzeba wykluczyć.
Znaczenie ma źródło fosforu. Fosforany dodawane do żywności przetworzonej są zwykle łatwiej wchłaniane niż fosfor związany naturalnie w produktach roślinnych. Dlatego warto ograniczać przetworzone mięso, sery topione, dania instant, napoje typu cola i produkty z długim składem dodatków fosforanowych.
Przy zakupach sprawdzaj następujące elementy etykiety:
- Fosforany – zwróć uwagę na fosforany, kwas fosforowy i oznaczenia dodatków od E338 do E452
- Sód lub sól – porównuj podobne produkty i wybieraj te z mniejszą zawartością
- Związki potasu – szczególnie chlorek potasu i dodatki potasowe
- Stopień przetworzenia – krótszy, prostszy skład zwykle ułatwia kontrolę minerałów
Jak działa podwójne gotowanie?
Podwójne gotowanie pomaga zmniejszyć ilość potasu w części warzyw, zwłaszcza gdy potas we krwi jest podwyższony. Jest to możliwe, ponieważ potas przechodzi do wody. Wypłukanego wywaru nie należy potem wykorzystywać do zupy ani sosu.
- Obierz warzywo, ponieważ część potasu znajduje się w pobliżu skórki.
- Pokrój je na mniejsze kawałki lub cienkie plastry.
- Zalej dużą ilością wody i mocz przez kilka godzin, wymieniając wodę przynajmniej raz.
- Odlej wodę z moczenia i ugotuj warzywo w świeżej, dużej ilości wody.
- Po ugotowaniu odlej wywar i nie dodawaj go do innych potraw.
Ta metoda nie zastępuje kontroli porcji ani badań. Nie wszystkie produkty wymagają takiej obróbki, dlatego sposób przygotowania najlepiej ustalić z dietetykiem.
Najczęstsze błędy w diecie nerkowej
Uwaga na sól niskosodową. Część takich produktów zawiera chlorek potasu. Przy upośledzonej funkcji nerek może on zwiększyć stężenie potasu we krwi i przyczynić się do hiperkaliemii, która bywa zagrożeniem dla rytmu serca. Nie stosuj soli potasowej bez wyraźnego zalecenia lekarza.
Nie sięgaj też samodzielnie po tabletki musujące z potasem lub magnezem, napoje izotoniczne, preparaty „na skurcze” ani suplementy dla sportowców. Ich skład powinien zostać sprawdzony przez lekarza lub dietetyka.
Drugim częstym błędem jest profilaktyczne odstawienie wszystkich warzyw, owoców i produktów pełnoziarnistych. Jeśli potas i fosfor są prawidłowe, takie ograniczenia mogą nie przynieść korzyści, a zwiększyć ryzyko niedoborów i monotonii diety. Nie należy także całkowicie odstawiać białka ani samodzielnie ograniczać płynów.
Regularne stosowanie niesteroidowych leków przeciwzapalnych, takich jak ibuprofen lub ketoprofen, także może pogarszać funkcję nerek. Jeśli potrzebujesz ich często, omów to z lekarzem.
Jak komponować posiłki?
Najłatwiej budować posiłek wokół źródła energii, kontrolowanej porcji białka, warzyw dobranych do poziomu potasu oraz tłuszczu roślinnego. Przy ograniczeniu białka ryż, makaron pszenny, kasza manna lub inne produkty wskazane przez dietetyka mogą dostarczyć energii bez nadmiernego zwiększania podaży białka.
Warzywa niskopotasowe można łączyć z ryżem, makaronem lub pieczywem, a danie doprawić ziołami i niewielką ilością oliwy lub oleju rzepakowego. Przy prawidłowym poziomie potasu nie trzeba automatycznie zastępować wszystkich produktów pełnoziarnistych jasnymi. Przy podwyższonym fosforze ważniejszy od samego koloru pieczywa może być brak dodatków fosforanowych w składzie.
Ilość płynów zależy od wydolności nerek, diurezy, obrzęków i dializoterapii. Jeśli oddajesz prawidłową ilość moczu, nie ograniczaj płynów na własną rękę. Przy skąpomoczu, obrzękach lub dializach dzienny limit ustala nefrolog.
Bezpieczna dieta nerkowa to dieta dopasowana do wyników, a nie do samej nazwy choroby. Kontroluj eGFR, potas i fosfor, ograniczaj nadmiar sodu, nie stosuj skrajnych eliminacji i większe zmiany wprowadzaj wspólnie z nefrologiem oraz dietetykiem klinicznym.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem ani indywidualnej porady dietetycznej. Przy przewlekłej chorobie nerek nie wprowadzaj samodzielnie ograniczeń białka, potasu, fosforu, soli ani płynów.
