Stewia – czy jest zdrowa? Właściwości i zastosowanie

Stewia to roślinny słodzik o zerowej kaloryczności, który nie podnosi stężenia cukru we krwi i jest uznawany za bezpieczny przez Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności. Więcej na temat jej właściwości, badań nad boreliozą oraz praktycznych wskazówek znajdziesz w naszym artykule.

Czym jest stewia i skąd pochodzi?

Roślina znana pod łacińską nazwą Stevia rebaudiana to bylina z rodziny astrowatych, która naturalnie występuje na terenach Paragwaju i Brazylii. Od setek lat miejscowa ludność wykorzystywała jej liście jako źródło słodyczy, nazywając ją „miodowym liściem” lub „słodkim zielem Paragwaju”. Dorasta do około 80 centymetrów, tworząc zdrewniałe łodygi i owalne, osiągające 4 cm długości liście.

Za niezwykłą słodycz odpowiadają związki zawarte w tkankach rośliny, które odróżniają ją od większości znanych warzyw i owoców. Spośród ponad 30 poznanych dotychczas substancji, największe znaczenie mają glikozydy stewiolowe – naturalne cząsteczki nawet 450 razy słodsze od sacharozy, a przy tym praktycznie niewchłaniane w przewodzie pokarmowym.

Glikozydy stewiolowe – sekret słodyczy

W świeżych liściach stewii glikozydy stanowią przeciętnie 15% suchej masy, a ich profil decyduje o jakości odczuwanego smaku. Dominuje tu stewiozyd, który odpowiada za 6–18% masy liścia, oraz rebaudiozyd A występujący w ilości 2–4%. Stewiozyd pozostawia lekko gorzkawy posmak, podczas gdy rebaudiozyd A wyróżnia się najczystszym, słodkim profilem i dlatego jest najbardziej pożądanym składnikiem ekstraktów.

Porównanie stewiozydu i rebaudiozydu A

Oba składniki są bezkaloryczne i nie ulegają rozkładowi w temperaturach do 198 stopni Celsjusza, co czyni je stabilnymi dodatkami do wypieków. Mimo to rebaudiozyd A jest trwalszy i mniej podatny na fermentację, przez co lepiej sprawdza się w napojach oraz przetworach. W organizmie człowieka oba związki są rozkładane w jelicie grubym przez bakterie z rodzaju Bacteroides spp. do stewiolu i glukozy, a powstała glukoza jest wykorzystywana jedynie przez mikroflorę, nie trafiając do krwiobiegu.

Właściwości prozdrowotne stewii

Najczęściej podkreślaną cechą stewii jest jej całkowity brak kalorii przy jednoczesnej intensywnej słodyczy. Dzięki temu staje się sprzymierzeńcem w redukcji masy ciała i kontroli dziennego bilansu energetycznego, nie wywołując przy tym napadów głodu. Ponadto roślina ta pozytywnie oddziałuje na gospodarkę węglowodanową, a regularne zastępowanie nią cukru przekłada się na mniejsze ryzyko wielu schorzeń cywilizacyjnych. W 2026 roku nadal pozostaje ona jednym z najdokładniej przebadanych słodzików naturalnych na świecie.

Regulacja poziomu cukru i ciśnienia krwi

Glikozydy stewiolowe, a zwłaszcza stewiol, hamują wchłanianie glukozy w jelitach i jednocześnie zwiększają wrażliwość tkanek na insulinę. Dzięki temu stewia ma indeks glikemiczny równy zeru, podczas gdy dla sacharozy wynosi on 100. U osób z nadciśnieniem tętniczym odnotowano również łagodne działanie obniżające ciśnienie krwi, co wiąże się ze spadkiem całkowitego oporu obwodowego. Co istotne, u osób z prawidłowym ciśnieniem efekt ten praktycznie nie występuje. Dodatkowo stewia nasila diurezę i wydalanie sodu, przez co działa lekko moczopędnie i wspomaga oczyszczanie organizmu.

Działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe

Wyciągi z liści stewii wykazują zdolność hamowania wzrostu wielu patogenów. W badaniach laboratoryjnych potwierdzono ich skuteczność przeciwko bakteriom takim jak Klebsiella pneumoniae, Pseudomonas aeruginosa, Salmonella typhimurium czy Bacillus cereus. Stewia działa również na wszystkie cztery serotypy ludzkiego wirusa HRV, odpowiadające za zapalenia żołądkowo-jelitowe, a ponadto ogranicza rozwój drożdżaków i grzybów. W jamie ustnej glikozydy nie stanowią pożywki dla próchnicotwórczych bakterii, a dodatkowo wzmacniają szkliwo – dlatego stomatolodzy chętnie rekomendują stewię jako zamiennik cukru w codziennej diecie.

Porównanie z innymi słodzikami

Na tle zarówno cukru, jak i syntetycznych substytutów, stewia wypada korzystnie pod wieloma względami. Poniższe zestawienie uwidacznia różnice w kaloryczności, indeksie glikemicznym i intensywności słodyczy:

Aspartam, w odróżnieniu od stewii, został w 2023 roku sklasyfikowany przez Międzynarodową Agencję Badań nad Rakiem jako „prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi”, a jego spożycie wiąże się z możliwym wpływem na rozwój raka wątrobowokomórkowego. Ksylitol z kolei dostarcza znaczną ilość energii i w większych dawkach może wywoływać efekt przeczyszczający, czego nie obserwuje się po przyjęciu stewii.

Stewia a borelioza – przełomowe badania

Borelioza to wieloukładowa infekcja przenoszona przez kleszcze, wywoływana przez krętki Borrelia burgdorferi. Standardowa antybiotykoterapia bywa nieskuteczna wobec form przetrwalnikowych i chroniącego bakterie biofilmu, co skłoniło naukowców z Uniwersytetu w New Haven do poszukiwania alternatywnych substancji. W eksperymencie porównano działanie pojedynczych antybiotyków (doksycykliny, cefoperazonu, daptomycyny), ich kombinacji oraz ekstraktu alkoholowego ze stewii.

Eliminacja form przetrwalnikowych i biofilmu

Już pierwsze obserwacje okazały się zaskakujące: wyciąg ze stewii zwalczył 100% aktywnych krętków boreliozy oraz aż 94% form przetrwalnikowych – czyli opornych komórek, które przeżywały działanie pojedynczych antybiotyków. Kombinacja trzech leków wyeliminowała 84% tych form, a więc zauważalnie mniej. Po 14 dniach hodowli w próbkach traktowanych stewią odnotowano jedynie 1% żywych komórek, co było wynikiem porównywalnym z najsilniejszym koktajlem antybiotykowym.

Badacze zmierzyli również zdolność redukcji biofilmu bakteryjnego, który stanowi fizyczną barierę chroniącą bakterie przed lekami. Ekstrakt alkoholowy stewii zmniejszył masę biofilmu o 34%, podczas gdy terapia trzema antybiotykami osiągnęła zaledwie 10% redukcji. Co więcej, struktura biofilmu po kontakcie ze stewią uległa wyraźnemu rozluźnieniu i rozpadowi, czego nie zaobserwowano w przypadku kombinacji antybiotyków. Oznacza to, że stewia nie tylko zabija krętki, ale również utrudnia im odbudowę ochronnego środowiska.

Znaczenie rodzaju ekstraktu

Wielkość efektu przeciwbakteryjnego ściśle zależała od formy podanego preparatu. Sproszkowany susz z liści stewii oraz czysty stewiozyd nie wykazywały żadnego wpływu na żywotność Borrelia. Dopiero oczyszczony ekstrakt alkoholowy wykazał pożądaną aktywność, co sugeruje, że za działanie odpowiadają konkretne, nierozpoznane jeszcze fitochemikalia obecne w całej matrycy roślinnej. Naukowcy potwierdzili także, że skład ekstraktów jest zmienny i zależy od warunków uprawy, składu gleby oraz klimatu, dlatego konieczna jest dalsza standaryzacja.

Badania z Uniwersytetu w New Haven ujawniły, że ekstrakt alkoholowy ze stewii eliminuje 100% aktywnych krętków Borrelia burgdorferi i redukuje biofilm o 34% – wyniki lepsze niż kombinacja trzech antybiotyków.

Bezpieczeństwo, skutki uboczne i przeciwwskazania

W 2010 roku Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności wydał pozytywną opinię dotyczącą glikozydów stewiolowych, a później Komisja Europejska ustaliła dopuszczalne dzienne spożycie na poziomie 4 mg na kilogram masy ciała w przeliczeniu na stewiol. Dla osoby ważącej 50 kg oznacza to maksymalnie 200 mg czystego stewiolu dziennie – czyli ilość, która w praktyce trudna jest do przekroczenia przy typowym stosowaniu. W Japonii, gdzie spożycie stewii sięga setek tysięcy ton rocznie, nie odnotowano żadnych poważnych zdarzeń niepożądanych.

Możliwe efekty niepożądane

U niektórych wrażliwszych osób po spożyciu stewii może pojawić się delikatny metaliczny posmak, wynikający z indywidualnej percepcji stewiozydu. Sporadycznie, przy bardzo wysokich dawkach, zgłaszano przejściowe problemy trawienne – biegunkę i nudności. Teoretycznie rozważa się również wpływ dużych ilości na układ hormonalny (poziom testosteronu i estrogenów), jednak brakuje jednoznacznych dowodów potwierdzających te obawy u ludzi. Osoby uczulone na rośliny z rodziny astrowatych (np. chryzantemy) są bardziej podatne na alergię na stewię, która objawia się wysypką, świądem lub obrzękiem.

Stewia może wchodzić w interakcje z niektórymi farmaceutykami. Dotyczy to przede wszystkim leków przeciwcukrzycowych, insuliny, leków obniżających ciśnienie, a także preparatów przeciwgrzybiczych, przeciwwirusowych, przeciwzapalnych i diuretyków. Z tego powodu osoby przyjmujące takie środki powinny skonsultować z lekarzem zamiar włączenia stewii do diety.

Przeciwwskazania do stosowania

Całkowitym przeciwwskazaniem jest udokumentowana alergia na rośliny z rodziny Asteraceae. Stewii nie zaleca się także kobietom w ciąży oraz osobom z bardzo niskim ciśnieniem, u których nawet niewielki efekt hipotensyjny może być niepożądany. Diabetycy przyjmujący insulinę powinni monitorować poziom glukozy, ponieważ stewia może zwiększać wrażliwość tkanek i tym samym wpływać na zapotrzebowanie na lek. Warto podkreślić, że stewia jest całkowicie bezpieczna dla osób z fenyloketonurią, gdyż nie zawiera fenyloalaniny – w przeciwieństwie do aspartamu.

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznał stewię za bezpieczną i ustalił dzienne spożycie na 4 mg stewiolu na kilogram masy ciała. Ta dawka zapewnia szeroki margines bezpieczeństwa.

Praktyczne zastosowanie stewii

Stewia jest na tyle uniwersalna, że można ją wykorzystywać do słodzenia napojów, jogurtów, deserów oraz wypieków. Ponieważ glikozydy nie ulegają rozkładowi w wysokiej temperaturze, nadają się również do przetworów pasteryzowanych. W kosmetyce dodawana jest do maseczek i kremów, gdzie jej składniki mineralne wspierają regenerację skóry trądzikowej i przyspieszają gojenie drobnych ran.

Dostępne formy

Stewia dostępna jest w wielu wygodnych formach, które pozwalają łatwo zastąpić cukier w każdej kuchni:

• suszone liście – naturalne, w całości lub rozdrobnione, o słodkości 8–12% glikozydów,
• proszek z liści – zmielone liście, 10–15 razy słodszy od cukru,
• ekstrakt (biały proszek 40–50% glikozydów) – wygodny do wypieków,
• koncentrat (80–95% glikozydów) – najczystsza postać, stosowany w kroplach,
• płynna stewia – wodny lub alkoholowy roztwór, idealny do napojów i deserów.

Przepis na jabłka w cieście

Prosty deser bez cukru: wymieszaj 300 g mąki, 100 ml soku jabłkowego, 100 ml oleju, 2 jaja, szczyptę stewii w proszku (lub 10 kropli płynnego ekstraktu), 1 łyżkę proszku do pieczenia oraz wanilię i cynamon do smaku. Obrane jabłka pokrój na krążki o grubości ok. 0,3 cm, zanurz w cieście i smaż na głębokim oleju do zezłocenia. Stewia w tym cieście nie traci słodyczy, a danie pozostaje niskokaloryczne i bezpieczne dla zębów.

Uprawa stewii w domu

W naszym klimacie stewię uprawia się sezonowo – od późnej wiosny do jesieni. Roślina wymaga stanowiska słonecznego i temperatury 15–20 stopni Celsjusza. Podłoże powinno być lekkie, przepuszczalne, o odczynie lekko kwaśnym lub obojętnym, a podlewanie umiarkowane, by korzenie nie gniły. Nasiona wysiewa się w marcu lub kwietniu w ogrzewanym pomieszczeniu (22–25°C), a siewki pojawiają się po około 2 tygodniach. Można też kupić gotowe sadzonki i wysadzić je do gruntu w drugiej połowie maja. Aby liście były jak najsłodsze, regularnie usuwa się kwiaty, a zbiór najlepiej przeprowadzić we wrześniu lub na początku października.