Czy yerba jest zdrowa? Właściwości i wpływ na organizm

Yerba mate to napar bogaty w witaminy, minerały i przeciwutleniacze, a przy umiarkowanym spożyciu może wspierać koncentrację, metabolizm i odporność – nie ma jednoznacznych dowodów na jej rakotwórczość, o ile pije się ją w bezpiecznej temperaturze. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, jakie właściwości zdrowotne posiada ten napar i skąd wzięły się kontrowersje wokół jego wpływu na organizm.

Bogactwo składników w liściach ostrokrzewu

Ostrokrzew paragwajski od wieków wykorzystywany jest w Ameryce Południowej nie tylko ze względu na smak, ale przede wszystkim na wartości odżywcze. W suszu znajdziemy zarówno substancje pobudzające, jak i całą gamę związków niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania organizmu.

W suszu z ostrokrzewu znajduje się wiele związków bioaktywnych. Są to między innymi:

• kofeina i teobromina,
• witaminy z grupy B, witamina C oraz witamina E,
• pierwiastki: magnez, potas, żelazo, cynk i mangan,
• polifenole, w tym kwas chlorogenowy, o silnym działaniu antyoksydacyjnym.

Szczególnie cenne są polifenole – neutralizują one wolne rodniki, spowalniają procesy starzenia i wspierają odporność organizmu. Dzięki takiemu profilowi fitochemicznemu regularne picie naparu może dostarczać solidnej porcji antyoksydantów, porównywalnej z tą, jaką oferują zielone herbaty czy niektóre owoce.

Wpływ yerba mate na układ nerwowy i koncentrację

W odróżnieniu od kawy, pobudzenie po yerba mate odbierane jest jako bardziej zrównoważone – bez gwałtownego skoku energii i późniejszego spadku. Zawarta w liściach kofeina (często nazywana mateiną) współdziała z teobrominą i teofiliną, co wydłuża efekt stymulacji i łagodzi ewentualne uczucie nerwowości. Wielu użytkowników opisuje ten stan jako „czujny relaks”, idealny do pracy umysłowej lub długotrwałego wysiłku.

Badania wskazują, że napar wpływa korzystnie na funkcje poznawcze: poprawia pamięć krótkotrwałą, zdolność koncentracji i czas reakcji. Efekt ten nie kończy się nagłym zmęczeniem, przez co yerba mate bywa doceniana przez studentów, sportowców i osoby pracujące w dynamicznym środowisku.

Korzyści dla metabolizmu i układu krążenia

Yerba mate wspomaga kontrolę masy ciała, ponieważ przyspiesza przemianę materii i wykazuje lekkie działanie termogeniczne. Dodatkowo napar zmniejsza uczucie głodu, co potwierdzają obserwacje spadku poziomu greliny u regularnych konsumentów. W połączeniu ze zdrową dietą może więc stanowić realne wsparcie w redukcji tkanki tłuszczowej.

W obszarze układu sercowo-naczyniowego odnotowano korzystny wpływ na profil lipidowy: obniżenie cholesterolu LDL i podniesienie frakcji HDL. Niektóre badania kliniczne pokazały, że u osób pijących trzy porcje dziennie przez osiem tygodni obniżyło się ciśnienie tętnicze oraz stężenie cytokin prozapalnych. Przeciwutleniacze obecne w napoju chronią śródbłonek naczyń i mogą spowalniać rozwój miażdżycy, co pośrednio zmniejsza ryzyko zawałów i udarów.

Nie można też pominąć stymulacji układu immunologicznego – polifenole i witaminy zwiększają odporność na infekcje, a dodatkowo yerba mate nie wypłukuje magnezu z organizmu, co ma znaczenie przy długotrwałej suplementacji kofeiną.

Czy yerba mate zwiększa ryzyko nowotworów? Analiza badań

Od lat powraca pytanie o potencjalną rakotwórczość naparu z ostrokrzewu. Wokół tematu narosło wiele nieporozumień, podsycanych przez sensacyjne nagłówki prasowe. Aby zrozumieć istotę problemu, warto prześledzić ewolucję stanowiska naukowego i oddzielić wpływ samej yerby od innych czynników.

Wczesne badania i ich ograniczenia

Głównym źródłem kontrowersji stały się badania prowadzone w Urugwaju w latach 1990–2004 przez zespół Eduarda De Stefaniego. Wykazały one, że osoby regularnie pijące gorącą yerba mate miały nawet o 60% wyższe ryzyko raka przełyku. Na podstawie tych analiz Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem (IARC) w 1991 roku umieściła gorący napar w grupie 2A – produktów prawdopodobnie rakotwórczych dla ludzi.

Dopiero późniejsza weryfikacja wykazała jednak poważne niedociągnięcia metodologiczne. Uczestnikami badań byli głównie mężczyźni z niskich warstw społeczno-ekonomicznych, w znacznym odsetku nałogowi palacze tytoniu, a ich dieta daleka była od ideału. Nie uwzględniono też faktu, że badani pili napar w skrajnie wysokich temperaturach, często w połączeniu z alkoholem. Te czynniki zakłócające całkowicie podważają wiarygodność prostego związku między yerba mate a nowotworami.

Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne w suszu

W liściach poddawanych tradycyjnemu suszeniu dymem i ogniem mogą powstawać wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne (WWA), w tym benzopiren – substancje o potencjale kancerogennym. Ich obecność wzbudziła niepokój, jednak kluczowe jest zestawienie ilości tych związków z innymi produktami spożywczymi.

Dla porównania, przeciętne stężenie WWA w różnych artykułach żywnościowych obrazuje poniższa tabela:

Jak widać, yerba mate nie wyróżnia się pod tym względem – wiele codziennych produktów ma porównywalny lub wyższy poziom. Instytucje nadzorujące bezpieczeństwo żywności nie zakazują ich spożywania, ponieważ ilości te mieszczą się w granicach uznawanych za bezpieczne.

Gorące napoje a nowotwory przełyku

Drugim kluczowym czynnikiem jest temperatura spożywanego płynu. Napoje o temperaturze powyżej 65°C uszkadzają termicznie nabłonek przełyku i mogą prowadzić do przewlekłych stanów zapalnych, które sprzyjają transformacji nowotworowej. Dotyczy to każdego gorącego płynu – herbaty, kawy, a nawet czystej wody.

Picie napojów o temperaturze przekraczającej 65°C może powodować przewlekłe podrażnienie błony śluzowej przełyku, co zwiększa ryzyko rozwoju nowotworów – dotyczy to każdego gorącego płynu, nie tylko yerba mate.

W krajach Ameryki Południowej tradycyjnie serwuje się yerbę bardzo gorącą i pije szybko przez metalową rurkę, co potęguje ryzyko oparzeń. W polskich warunkach, gdy parzy się susz w zalecanej temperaturze 70–80°C, a przed piciem lekko studzi, ryzyko termicznego podrażnienia jest znikome.

Aktualny konsensus naukowy

W 2016 roku IARC ponownie przeanalizowała wszystkie dostępne dane i wycofała wcześniejszą ocenę. Stwierdzono, że nie ma podstaw, by samą yerba mate uznawać za rakotwórczą. Napar podawany w temperaturze do 65°C zakwalifikowano do grupy 3 – substancji, które nie podlegają klasyfikacji ze względu na brak dowodów działania kancerogennego u ludzi. Co więcej, nowsze prace z lat 2022–2023 zwracają uwagę, że wysoka zawartość przeciwutleniaczy może wręcz przeciwdziałać procesom nowotworowym.

Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem po ponownej analizie w 2016 roku stwierdziła, że nie ma dowodów na rakotwórczość samej yerba mate, a napar pity w temperaturze do 65°C zalicza się do grupy substancji nieklasyfikowanych jako rakotwórcze dla ludzi.

Bezpieczne spożywanie naparu z ostrokrzewu

Aby w pełni korzystać z zalet yerba mate i uniknąć ewentualnych zagrożeń, wystarczy przestrzegać kilku prostych zasad. Wiele z nich dotyczy nie tylko tego napoju, ale wszystkich gorących płynów i produktów zawierających kofeinę.

Temperatura parzenia i picia

Woda do zalewania suszu powinna mieć około 70–80°C – wrzątek nie tylko niszczy część witamin i polifenoli, ale też sprawia, że napar staje się nieprzyjemnie gorzki. Po zalaniu warto odczekać chwilę i pić yerbę, gdy jej temperatura spadnie poniżej 65°C. To wystarczający margines bezpieczeństwa, który chroni błonę śluzową gardła i przełyku przed podrażnieniem.

Tego samego zalecenia warto trzymać się przy wszystkich gorących napojach – ryzyko oparzeń i późniejszych powikłań jest analogiczne niezależnie od tego, czy pijemy herbatę, kawę czy napar z ostrokrzewu.

Wybór suszu – metoda produkcji ma znaczenie

Tradycyjna produkcja yerba mate wykorzystuje ogień i dym do podsuszania liści, co może prowadzić do powstania śladowych ilości WWA. Choć ich stężenie nie przekracza norm, osoby szczególnie wrażliwe mogą sięgnąć po tzw. yerba mate green – odmianę suszoną gorącym powietrzem, bez kontaktu z dymem. Proces ten eliminuje powstawanie większości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych i nadaje naparowi delikatniejszy, bardziej ziołowy smak. Niezależnie od metody, warto wybierać produkty od renomowanych dostawców, którzy przestrzegają standardów bezpieczeństwa żywności.

Stężenie wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w yerba mate wynosi przeciętnie 30 μg/kg – jest zbliżone do zawartości w jabłkach i znacznie niższe niż w mięsie grillowanym, co stawia pod znakiem zapytania alarmistyczne doniesienia medialne.

Kiedy zachować ostrożność?

Jak każdy produkt zawierający kofeinę, yerba mate nie jest wskazana dla wszystkich. Osoby z nadciśnieniem tętniczym, chorobami serca lub zaburzeniami rytmu powinny skonsultować się z lekarzem przed włączeniem jej do diety. Również kobiety w ciąży powinny ograniczyć spożycie tego naparu, gdyż nadmiar kofeiny może wpływać na rozwój płodu.

Szczególną uwagę należy zwrócić na możliwe interakcje z lekami:

• leki przeciwzakrzepowe (np. warfaryna) – yerba mate może nasilać działanie i ryzyko krwawień,
• leki przeciwdepresyjne – kofeina i inne składniki mogą wpływać na poziom serotoniny,
• suplementy ziołowe o działaniu pobudzającym (żeń-szeń, miłorząb) – łączenie z yerbą grozi nadmierną stymulacją,
• nadciśnienie i choroba niedokrwienna serca – ze względu na wzrost ciśnienia i tętna po dużych dawkach kofeiny.

Osoby, które nie zaobserwowały u siebie niepożądanych reakcji, mogą pić yerbę codziennie, najlepiej nie później niż w godzinach popołudniowych, by uniknąć problemów ze snem. Umiar i jakość produktu to dwa filary bezpiecznego korzystania z właściwości ostrokrzewu paragwajskiego.